İstanbul'un kalbi İstiklal Caddesi'nden Tünel'e doğru yürürken, cephesindeki masalsı tasarımıyla yıllardır tüm dikkatleri üzerine çeken bir yapı vardır: Botter Apartmanı. 1900 yılında, II. Abdülhamit döneminin resmi saray terzisi Jean Botter için Art Nouveau stilinde inşa edilen bu yapı, İstanbul'un bu üsluptaki ilk binası olarak kabul edilir. Ünlü saray mimarı Raimondo D’Aronco'nun ellerinde şekillenen bu eser, şehrin silüetine eşsiz bir zarafet katmıştır.

Asmalımescit Mahallesi'nde uzun yıllar ilgi bekleyen Botter Apartmanı, İstanbul Büyükşehir Belediyesi tarafından 2022-2023 yıllarında kapsamlı bir restorasyondan geçti. Yeniden hayat bulan bu yapı, 15 Nisan 2023’te bir sanat ve tasarım merkezi olarak yeniden kapılarını açtı. Bu blog yazımızda, Beyoğlu Casa Botter'in kısa tarihine, onu yaratan mimar Raimondo D’Aronco’nun ve ona adını veren terzi Jean Botter’in kim olduklarına ve Botter Apartmanı hikayesine değineceğiz.

Casa Botter, diğer adıyla Botter Apartmanı, Taksim'den Şişhane metro durağına doğru ilerlerken hemen solunuzda belirir. Balkonlarından göz kırpan demir işçiliğiyle yapılmış çiçekler ve cephesine işlenmiş dalgalı saçlı kadın yüzleri, daha ilk bakışta tüm ilginizi üzerine çeker. Uzun yıllar ihmal edilmiş olmasına rağmen ihtişamından hiçbir şey kaybetmeyen bu yapı, yakın zamana kadar kullanılamaz durumdaydı; adeta bir uyuyan güzel gibi yeniden uyanmayı bekliyordu.

Botter Apartmanı, İstanbul'un sadece görsel bir değeri değildir; aynı zamanda şehrin mimari ve kültürel tarihinde önemli ilkleri barındırır:

●      Türkiye'deki çelik konstrüksiyon kullanılan ilk apartmandır. Çelik iskelet sistemi, dönemi için büyük bir yenilikti ve o zamanın teknolojisini yansıtır.

●      Pera Palas'tan sonra asansörlü ikinci yapı olma özelliğini taşır. Bu, apartmanı o dönemde oldukça modern ve lüks bir hale getiriyordu.

●      Yapı, aynı zamanda Türkiye'nin ilk modaevi olan Botter Modaevi'ne ev sahipliği yapmıştır.

Botter Apartmanı'nın zemin katı, asma katı ve birinci katı arasında kalan alanda, terzi Jean Botter'in atölyesi, işlikleri, prova odaları ve mağazası yer alıyordu. Yapının üst katlarını ise Botter ailesi konut olarak kullanıyordu. Paris'teki ünlü modaevlerini ziyaret etme şansı yakalamış olan İstanbul elitleri, Botter Modaevi'nin onlarla yarışacak standartta olduğunu dile getirirlerdi. İstanbul'lulara Paris modası burada düzenlenen büyüleyici defilelerle tanıtılırdı. Lebon Pastanesi ve Pera Palas gibi Botter Apartmanı da tamamlandıktan kısa süre sonra, Pera'nın en popüler çekim merkezlerinden biri haline gelmiştir. II. Abdülhamit ve elit İstanbul'lular için kıyafetler diken terzi Botter'in aynı zamanda Mustafa Kemal Atatürk için de 1913'te 'Mustafa Kemal Bey' etiketli bir yelek diktiği bilinmektedir. Bu detay, yapının ve terzinin tarihle olan bağını daha da güçlendirir.

Botter Apartmanı, bitişik nizam olarak inşa edilmiştir. Batı cephesi, yani İstiklal Caddesi'ne bakan cephesi, binanın tek "sağır olmayan" yüzüdür. Bu cephe, dönemin kalbi olan Cadde-i Kebir'e, diğer adıyla Grande Rue de Péra'ya, yani günümüzdeki İstiklal Caddesi'ne bakması sebebiyle oldukça önemli bir vitrin görevi görmüştür. Aynı zamanda 19. yüzyıl Art Nouveau stilinin İstanbul'daki en iyi örnekleri arasında gösterilir. Binanın restorasyon planlarını hazırlayan yüksek mimar Afife Batur'un ifadesiyle: "Giriş katında satış ve teşhir salonu bulunmaktaydı. Salondan çift taraflı, oval merdivenlerle bağlanan ve defile için kullanılan daire planlı bir asma kata çıkılırdı." Ancak bu bahsi geçen asma kat, 1960'ta apartmanın banka şubesine dönüşmesi sırasında kaldırıldığı için günümüze ulaşamamıştır.

Yapının batı cephesi, zemin katta üç eşit dikdörtgen açıklığa bölünmüştür. En güneyinde yer alan açıklıkta görkemli giriş kapısı bulunur. Giriş kapısı üzerindeki alınlık, adeta yüzeyden fışkırır gibi görünen floral bezemelerle dekore edilmiştir. Bu bezemelerdeki gül motifleri, yapraklar ve tomurcuklardan oluşan süsleme stili tüm cephe boyunca devam eder. Bazı bölümlerinde ise endüstriyel öğelerle sentezlenerek kullanılır. Cephenin üçüncü boyuttaki kuvvetli dışa vurumu, yani kabartma ve çıkıntılı detayları, yapıya heykelsi bir görünüm kazandırır; mimaride adeta bir heykeltıraşın dokunuşu gibidir. Batı cephesinin kaplamasında kullanılan her bir taş, mimar D'Aronco tarafından tek tek çizilmiş, ince ince işlenmiştir.

Botter Apartmanı içi de dışı kadar etkileyici detaylar barındırır. Birinci kattaki ince uzun, kavisli demir balkon, bu balkonda yer alan dev çiçeklere benzeyen demir lambalar, üst katlardaki diğer küçük balkonlar, terasın demir korkuluklarında yer alan kıvrımlı öğeler ve yüzeyi dolduran yoğun bitkisel bezemeler, kumaş benzeri öğeler ile çivi motifleriyle tutturulmuş kurdele tasvirleri, ve dalgalı saçları bitkilerle süslenmiş, gülümseyerek sokağı seyreden Demeter rölyefleri, mimar Raimondo D’Aronco’nun Art Nouveau’dan ve Viyana Secession akımından ne kadar etkilendiğini açıkça gösterir. Bu detaylar, yapının bütününde hissedilen o masalsı atmosferi yaratır.

Raimondo D'Aronco, İtalya ile Avusturya arasındaki sınırda yer alan Gemona'da dünyaya gelmiştir. İnşaatçı olan babasının izinden giderek 14 yaşından itibaren Avusturya, Graz’daki halen aktif eğitim veren Johanneum Baukunde Meslek Okulu’nda inşaat üzerine eğitim almaya başlamıştır. Gemona’da katıldığı bir tasarım yarışmasında kazandığı mimari kompozisyon dalındaki birincilik ödülünden sonra, Venedik Güzel Sanatlar Akademisi'ne kabul edildi. Akademide gösterdiği başarı ve sonrasında İstanbul'a davet edilmesi ile D'Aronco kariyerine yön veren önemli bir adım atmıştır.

İstanbul Tarım ve Sanayi Fuarı için tasarımlar hazırlamakla başlayan serüveni, 16 yıllık uzun ve verimli bir maceraya dönüşmüştür. Bu 16 yıl boyunca, II. Abdülhamid'in resmi mimarı unvanına kavuşmanın yanı sıra, kendisiyle yakın ilişkileri olduğu da bilinir. Aynı zamanda İstanbul’u ilk kez Art Nouveau ile tanıştıran ve İstanbul elitleri için yapılar tasarlayan bir mimar olarak tanınmıştır. Bu yapılar arasında dikkat çekenlerin ilki, bu blog yazımızın da Botter Apartmanı konusu olan Botter Apartmanı’dır. İstanbul’daki diğer bilinen yapıları ise şunlardır:

●      Şeyh Zafir Türbesi

●      İtalyan Büyükelçiliği'nin Tarabya'daki Yazlık Binası

●      Huber Köşkü

●      Memduh Paşa Yalısı

●      Yıldız Sarayı Küçük Mabeyn Köşkü

●      Günümüzde Marmara Üniversitesi Rektörlük Binası olarak kullanılan Dersaadet Sanayi Mektebi

Ne yazık ki, Merzifonlu Kara Mustafa Paşa Camii ve Nazime Sultan Yalısı gibi bazı eserleri günümüze ulaşamamıştır. Ayrıca 1894 depreminden sonra, Ayasofya ve Mihrimah Sultan Camii gibi İstanbul’un birçok anıtının onarımında da görevlendirilmiştir. Bu görevler, D'Aronco'nun sadece yeni yapılar inşa etmekle kalmayıp, şehrin mevcut tarihi dokusunu koruma konusundaki ustalığını da göstermiştir.

Osmanlı İmparatorluğu'nun çöküşü ve uzun yıllar süren Balkan Savaşları ile I. Dünya Savaşı'nın getirdiği psikolojik ve ekonomik yorgunluk, modanın artık bir lüks haline gelmesine sebep olunca, Botter ailesi 1917'de Fransa'ya göç etmek durumunda kalmıştır. Çok sevdikleri Pera'yı terk eden aile, apartmanı Osmanlı vezirlerinden Nedim Paşa'nın oğlu Mahmut Nedim Bey'e satmış ve temelli Paris'e taşınmıştır.

Ailenin ayrılışından sonra Botter Apartmanı, birçok kez farklı amaçlarla kullanılmış fakat 90'lı yılların başında tamamen boşaltılmıştır. Otuz yıllık bir sessizliğin ve yalnızlığın ardından, Casa Botter, günümüzde görkemli bir dönüşüm geçirmiştir. Restorasyon sonrası, sergi salonu, gösterim merkezi, film arşivi, konferans salonu, tasarım atölyesi ve tasarım ofislerini içeren çok fonksiyonlu bir sanat ve tasarım merkezi olarak hizmet vermeye başlamıştır.

123 yaşındaki Botter Apartmanı, 14 Nisan 2023’te ilk ziyaretçilerini ağırladı. Zemin kattaki sergi salonunda yer alan "Düşler, Hakikatler" sergisi 15 Nisan 2023’te izleyici ile buluştu. Küratörlüğünü Melike Bayık'ın üstlendiği, uluslararası ve multidisipliner karma sergi "Düşler, Hakikatler", rüya, anımsama, canlanma ve uyanış gibi soyut kavramları ele almaktadır. Bu dönüşüm, Botter Apartmanının sadece bir bina olmaktan çıkıp, yeniden bir sanat ve kültür durağı haline geldiğinin en güzel kanıtıdır.